Umuco

Umuco nyarwanda ni iki?

Muri iki gihe, abantu benshi cyane cyane urubyiruko bakunze kumvikana bagirana impaka n’abakuze ku ngingo y’umuco, ugasanga batabasha kuyumvikanaho. Urubyiruko rushaka gukora ibintu uko rubyumva abakuru bagashaka ko hagomba gukurikizwa umuco abantu ntibakore ibyo biboneye byose.

Mu kuvuga kuri iyi ngingo twabanza, tugasobanura ijambo umuco ubwaryo. Umuco ni ijambo riva ku nshinga “guca” inshinga isobanura “gukomora”. Urugero iyo bavuze bati “iyi ngeso uyu mwana ayica kuri se” ni kimwe no kuvuga ngo “iyi ngeso uyu mwana ayikomora kuri se”.

Umuco rero ni nk’ikintu cy’umurage dukomora ku babyeyi bacu nabo baba barakomoye ku babyeyi babo bityo bityo. Ni uburyo bwo kubaho dukomora ku babyeyi bacu n’abakurambere muri rusange.

Umuco nk’uburyo bwo kubaho birumvikana ko ugizwe n’ingingo nyinshi cyane. Muri zo iz’ingenzi cyane habamo ururimi, imihango n’imigenzo biba byihariye ku bantu runaka bikabatandukanya n’abandi.

Ku rubyiruko rero hari icyo rugomba kubanza kumva ku mpamvu imico y’abantu itandukana. Hari nyinshi twavuga muri zo ko aho abantu baba nabyo bituma imico yabo itandukana urugero abantu baba mu bihugu bishyuha cyane bagira uko bambara gutandukanye n’ababa mu bihugu bikonja.

Ikindi gituma imico itandukana n’iyobokamana, abantu badahuje imyemerere nabo bagira imico itandukanye. Urugero imihango cyangwa se ibyo bakora iyo bapfushije usanga bitandukanye, ibyo bakora iyo babyaye ugasanga na byo bitandukanye. Imihango yo gushyingirana nayo igatandukana. Ibi urubyiruko rugomba kumva aho bituruka kugira ngo rutumva ko ari amategeko abakuru babashyiraho adafite iyo ava cyangwa adafite umumaro.

Ku rubyiruko rw’u Rwanda abenshi ntibumva umuhango wo gusaba umugeni, bamwe babibona nko guta umwanya abandi bakabibona nko kugurisha umukobwa umubare w’inka. Icyo bagakwiye kumenya ni uko n’abazungu bagira imihango y’ubukwe, imihango hano twayisobanura nk’ibintu abantu bakora kubera umuco wabo ariko nyamara batabikoze ntanicyo byakwangiza. Urugero abazungu mu mihango yabo y’ubukwe bambikana impeta. Uyu ni umuhango nk’indi yose kuko ntacyo bihindura cyangwa byongera ku babikoze ariko bakomeza kubikora kuko ari umuco wabo, izindi ngero ni ukwambara ikanzu y’umweru ku mukobwa, “ukuzamura ivara” umugabo we akamusoma. Iyo yose ni imigenzo ya kizungu ikorwa kubera umuco gusa idakozwe ntiyabuza abifuza kubana kubana. Iyo mihango ya kizungu nayo irahenze.

Urubyiruko rw’u Rwanda rwumvikana rugaya imihango ya Kinyarwanda ariko ugasanga iya kizungu yo bayikora ahari biterwa no kutumva ko byose ari imihango, akenshi usanga bavuga bati ibi bya Kinyarwanda birahenze kandi ntacyo bimaze, ariko nkuko tumaze kubibona imihango yose ikorerwa icyo kuko ari imihango nyine si uko hari icyo iba iri bumare kihariye.

Ku bana b’u Rwanda bibaza rero icyo umuco umaze niba hari n’icyo umaze cyangwa se icyo ari icyo. Twabisobanuye mbere ko umuco ari uburyo bwo kubaho abantu bakomora kubo bakomokaho bikaba uruhererekane. Kwibaza icyo umuco umaze byo biterwa no kutumva ibigize umuco, umuco ugirwa n’imihango n’imigenzo iba yaragiyeho mu gihe bene kuyishyiraho (abo ukomokaho) bari bafite imyizerere y’uko kuyikora hari icyo bifasha. Ariko aho ubumenyi (Science) bwiyongereye byagiye bigaragara ko ari imihango gusa ntacyo yongera ku buzima bw’ababikoze.

Icyo twakwibaza ni ukwibaza impamvu ki abazungu n’abandi banyamahanga badutanze ubwo bumenyi (Science) muri make badutanze kumenya ko iyo mihango nta gishya yongera ku bayikoze, impamvu batabihagaritse bakaba bakibikora bakanabitoza abana babo twe tukaba turwanya ibyacu. Bibaye ari ukurwanya imihango twayirwanya yose yaba iyacu yaba iy’abanyamahanga, gusa ubitekerejeho uhita ubona ko wasigara ukora ibintu nk’inyamaswa kuko nazo zirabyara, zigapfusha ndetse zimwe “zigashaka” ariko nta muhango n’umwe zikora, ubukwe bwose bugirwa n’imigenzo n’imihango bwaba ubwa kizungu cyangwa ubwa Kinyarwanda, gushyingura nabyo bikaba uko ugasanga ugiye kubikuramo ntacyakorwa na kimwe. Imihango n’imigenzo( Umuco ) ituma abantu batandukana n’inyamaswa kandi ikanabandukanya hagati yabo kuko buri bwoko bugira uko imihango n’imigenzo yabwo yihariye.

Urubyiruko rwibaza icyo umuco umaze, hari bimwe bagakwiye kubwirwa bifitiye akamaro u Rwanda ubu kandi bikomoka mu muco wacu, muri byo harimo : Gacaca, Abunzi, Umuganda, Imihigo n’ibindi. Ibi ni ibigaragaza ko abakuru iyo bavuga umuco atari ikintu baba bavuga gusa kitagifite umumaro mw’isi y’iki gihe. Izi ngero zafashije Abanyarwanda gukemura ibibazo byabo byihariye kugeza ubu.

Hari n’urubyiruko rwibwira ko umuco ari uwa kera utakibaho, ariko urugero rwa hafi rwerekana ko umuco ugihari ndetse ntanaho uzajya n’uko Ku masoko y’u Rwanda udashobora kuhasanga inyama zo mw’ishyamba nk’inkende, inzoka n’izindi kandi mu bihugu bituranyi zigurishwa. Impamvu Abanyarwanda batazirya nta yindi ni umuco wabo si uko baziriye hari icyo zabatwara. Kera byaziririzwaga kubera impamvu kuri ubu zizwi neza ko atari zo ariko ntibyabujije Abanyarwanda gukomeza kuzirinda. Ibi byerekana ko umuco atari ibintu bikorwa kuko bifite impamvu yumvikana gusa ahubwo bijyana n’icyo umuntu ari cyo (Identity).

Mu gusoza, abakuru bakagombye gusobanurira urubyiruko impamvu babasaba kwitwara mu buryo runaka no gukora ibintu mu buryo runaka, ko ari umuco munyarwanda ariko ntibabigire nkaho batabikoze hari icyahungabana. Urubyiruko narwo rwagakwiye kumenya ko umuco ari nk’indangamuntu yabo “identity” umuco ukaba ari nawo utanga ubwoko “ethnicity”, kuwihakana ni kimwe no kuvuga ko utari umunyarwanda kuko umuco n’ururimi nibyo bituma abanyamahanga bakwita umunyarwanda, ubwenegihugu waba ufite ubwo aribwo bwose iyo uvuga ikinyarwanda ukurikiza umuco munyarwanda witwa umunyarwanda.
Umuco ukurinda kubaho kinyamaswa ndetse ukagutandukanya n’abanyamahanga. Kwanga umuco munyarwanda mu gihe abanyamahanga bakomeye ku mico yabo ntacyo byamarira Abanyarwanda kuko nkuko twabyerekanye nta muntu wabaho adafite umuco byo ntibishoboka ahubwo afata uw’abandi atabizi akibwira ko mu byo akora nta birimo bikorwa nk’umugenzo gusa nyamara nta kandi kamaro bimufitiye.

Ikibazo kigasigara ari kuki twafata imihango n’imigenzo y’ahandi kandi natwe dufite iyacu? Ko byose nta cyo byongeraho gihambaye k’ubikurikije, byaba ibyacu byaba iby’ahandi.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *